Сумама ибн Усаль

«Курайш элинин соода-сатык жолун бууп, экономика жагынан обочолотуу максаты менен байланышты үзгөн улуу сахаба»

«Улуу көчүү» мусулмандардын жыл санагынын алтынчы жылында Алланын адгар сүйүктүү элчиси Мухаммад (САВ)Алланын бирдигине чакыруу үгүтүн кеңейтүү максатында араб бийлерине жана чет элдик бийлерге ислам динине үндөгөн таризде сегиз кат жазат. Ошол каттарды ала турган инсандардын бири – Ханафийлик Усалдын уулу Сумама…

Мында эч кандай деле таң калаарлык нерсе жок. Ислам дини келээринен мурунку «сабатсыз доор» деген аталыштагы өткөн доордо – Сумама арабдардын ичинде атагы алыска кеткен ары атактуу, ары беделдүү бийлердин бири болгондугу ырас, чындык. Ошондой эле ал айтканы-айткандай, дегени-дегендей болгон «Йамаманын» улуу башчыларынын катарына да кирген. Өзү болсо «Бану Хананфи» аттуу чоң уруунун беги…

* * *

Пайгамбардын каты Сумаманын кыжырын кайнатып, ачуусун келтирет.

Мансап, кудурет, байлык жана текеберчилик аны күнөөгө белчесинен батырып, акыйкаттык, чындык жана адилеттүүлүк үгүтүнө анын кулагын биротоло дүлөй кылып салган эле.

Шайтан болсо анын мойнуна минип, ооздуктап алгандыгы аз келгенсип, «Пайгамдарды өлтүр, көзүн тазала, өзү менен кошо чакырыгын дагы көөмп сал» деген ойду анын мээсине талыкпай куя берип, акыры ошондой шыкак, туруктук жана түрткүүлөрдөн улам күүлөнгөн Сумама күтүүсүз жерден кол салууну көздөп, өңүтү келе калса, акырын барып жайлап салсам деп, ыңгайлуу мүмкүнчүлүктү үзгүлтүксүз издеп да жүрдү. Каргашалуу кылмышты кылууну токтоткон, анын жолун бууп, Сумаманын оюнан кайтарган киши — агасы. Ал анын демин суутуп, акыл-насаатын айтат, Сумама да улуунун кебине кирип, пайгамбарга кол салуудан баш тартат… Бирок эми жинин, күчүн пайгамбардан эмес, анын сахабаларынан чыгарууну эп көрөт, алардын канын төгүүгө машуурланат.

Арадан бир топ мезгил өткөндөн кийин көптөн күткөн тилеги да келет. Сумама бул мүмкүнчүлүктү колдон чыгарбай, а-бу дегенче бир топ сахабанын жанын кыят. Бул кабар пайгамбарга жеткенде, пайгамбар Сумаманын кылган кылмышына канга-кан деп, өч алуу кегин жарыялап, аны көргөн жерден өлтүрүүнү сахабаларына буйрат.

* * *

Ошол каргашалуу окуядан бир топ убакыт агылып өтөт. Күндөрдүн биринде Сумама Йамама шаарынан Меккеге умра[2]» деген жерине барып, төөсүн бош коё берип, бир аз кичине көчүк басты. Андан соң ордунан туруп, жакшылап даарат алды. Ошентип жуунуп-тазалангандан кийин кайра артына мечитти көздөй ири адым таштады, мечиттин кире беришинде олтурган мусулмандардын алдына жеткен кезде:

– Күбөлүк берем, Алладан башка сыйынууга татыктуу зат жок. Мухаммад – Анын кулу жана элчиси, – деп үнүн бийик көтөрдү.

Анан Алланын жоомарт пайгамбарынын алдына барып:

– Эй, Мухаммад! Аллага касам ичем, мен үчүн жер бетинде сенин жүзүңдөн жагымсыз жүз жок эле. Азыр болсо мен үчүн жер жүзүндө сенин жүзүңдөн жагымдуураак, сенин жүзүңдөн сүйкүмдүүрөөк жүз жок! Аллага ант берем, мен үчүн жер бетинде сенин диниңден өткөн жаман дин жок эле, азыр болсо мен үчүн жер бетинде сенин диниңден жакшыраак бир дагы дин жок! Аллага касам ичем, мен үчүн жер бетинде сен турган жерден өткөн ыпылас жер жок эле, азыр болсо мен үчүн жер бетинде сенин жериңден артык башка жер жок… – деп Сумама ак дилден, чын ыкыласы менен сүйлөп жатты. – Мен сенин сүйүктүү сахабаларыңдын жанын кыйдым. Эми эмне кылсам болот?..

– Ал кылган ишиңе сени эми күнөөлөгөнгө болбойт… Анткени, ислам динин кабыл алган адамдын мурунку кылган күнөөлөрүн шарият жокко чыгарат, – деп, жогорку кулк-мүнөздүн ээси жооп кайтарды.

Пайгамбар (САВ)Сумаманын мусулманчылыкты кабыл алуусун кубаттап, ислам динин кабыл алган адамды Алла Тааланын көптөгөн жакшылыктары, сыйлыктары күтүп жатканын кеңири баяндады. Андай керемет сөздөрдү угуп жаткан Сумаманын жүзү ажарланып, көңүлү көтөрүлүп, кубанычы койнуна сыйбай, делебеси козголду. Ошол чоң кубанычын ар ким менен бөлүшкүсү келди, сүйүнгөнүнөн көзүнөн мөлтүлдөгөн жаштар акты…

Бир көз ирмемдерден кийин ал пайгамбарга:

– Аллага ант берем! Мен өлтүргөн сахабалардын санынан он эсе көп душмандын канын агызам!.. Эй Алланын элчиси! Керт башым.., элим.., бул кылычым… сага жана сенин диниңе тартуу болсун!!! – деди да, бир аз демин ичине алып, кайра сөзүн улады: – Эй, Алланын элчиси, мени Меккеге зыярат кылып бара жаткан жеримден сенин адамдарың кармап алышкан. Эми, ал зыяратымды кандай кылсам болот?

– Үзгүлтүккө учураган зыяратыңды улантасың. Бирок, ислам дининин көрсөткөн жол-жобосу менен, – деп, сүйүктүү пайгамбар ага ажылык сапарына тиешелүү бардык шарият эрежелерди үйрөтөт.

* * *

Алла Тааланын корук үйү-Каабага жеткен кезде Сумама бир аз тыным алат да, андан соң үнүн бийик чыгарып, шаарга төмөнкү талбияны айтып, кирет:

«Ляббайка, Аллахумма, ляббайк(а).

Ляббайка, ля шарика ляка, ляббайк(а).

Инна ль-хамда ва н-ниәмата ляка ва ль-мулк(а).

Ля шарика ляка».

(«Мына, мен Сени алдыңа келдим, ыя Алла!

Мына, мен Сенин алдыңа келдим, ыя Алла!

Мына, мен Сенин алдыңдамын, Сенин эч бир шеригиң жок!

Мына, мен Сенин алдыңдамын, ыя Алла!

Арийне, мактоолор Сага гана ылайыктуу,

Ырайымдуулук жана бийлик Сага гана таандык!

Сенин эч бир шеригиң жок …»)

Алла Тааланын өкүмдөрүнүн бири – ажылык сапар. Каражаты жеткен мусулмандарга Каабаны зыярат кылуу ыйык милдет болуп саналат. Жаратуучу жылына бир жолу Каабаны зыярат кылуу чакырыгын Ыйык Куранда ачык-айкын маалымдаган. «Мына чакырыгыңды угуп, Сенин алдыңа кулдук уруп келдим, эй Алла» деген абаз менен, ошол чакырыкка жооп кайтарып, ыйык жерди аттаган биздин ааламда эң биринчи бактылуу инсан, ошентип – Сумама болот.

* * *

«Алланын чакыруусуна моюн сунуп, Жалгыздыгына кулдук уруп келдим» деген маанидеги сөздөрдү айтып, кирип келе жаткан ажынын үнү курайш элинин ичинде кооптонууну жаратат. Тынч жаткан элибизге бүлүк салып келген, тайманбас баатыр ким болду экен? – деп кылычтарын кындан сууруп, курайш эли сүрүлө баштайт.

Сумама опур-топур болуп, бет маңдайынан көрүнө баштаган элди көрөөр замат, үнүн баштагыдан да бийик чыгарат. Алардын ичинен бир жаш жигит алыстан эле Сумамага жаа тартайын деди эле, анын жанында бара жаткан аксакал аны токтотуп калды:

«Эй, акмак, анын ким экенин билесиңби?» – деди жекире, аксакалды артта келе жаткандар да колдошуп, үн катышты:

«Ал Усалдын уулу Сумама деген болот. Йамаманын башчысы …»

«…Эгер, аны өлтүрө турган эле болсок, ишибиздин бүткөнү ошо… Анын эли ошол замат бизди азык-түлүк менен камсыздабай коёт».

«…Мына ошондо баарыбыз ачкалыктан кырылабыз».

«Кызыл кандуулукка алдырбагыла, жигиттер!» деген үндөр да коштоп жатты.

Жалтылдаган кылычтар кындарга кайра салынды, Сумаманын жанына жакын келишкендер биринчи болуп сөз башташты:

«Эй, Сумама, сага эмне болгон. Эзелтеден ата-бабаң тутунуп келген динди таштап, балалыкка алдыргансың го?»

«Мен балалыкка алдырган жерим жок, эң аруу динди кабыл кылдым. Мен Мухаммаддын жолун жолдодум», – деп, жооп кайтарды:

«Бул үйдүн Ээси менен ант берем! Силердин бириңер калбай Мухаммаддын динин кабыл алмайын, Йамаманын буудайынын бир данын да, башка азык-түлүктүн бирин да көрбөйсүңөр…», – деди.

Курайш элинин алдында бардык эрежелерди сактап, пайгамбар үйрөткөндөй ажылык милдетин аткарат. Курмандыгын бутпарас, бутсөлөкөттөргө эмес, Жалгыз Аллага атап чалат да, кубанган бойдон өз жерине зымылдап учуп жөнөйт. Өз элине келгенде эң алды курайш элине бара турган азык-түлүктөргө тыюу салат. Анын буйругуна баары баш ийишет. Ошентип, Йамамадан келүүчү азыктар Меккеге келбей калат…

* * *

Сумаманын кылган иштери акырындап өз мөмөсүн бере баштайт. Азык-түлүккө болгон баа көтөрүлүп, элди жетишпестик, ачарчылык каптайт. Кээ бирлери ачкалыктан ушинтип эле өлүп калабызбы деп ары чочулап, ары ишенбей да жатышты. Тамак-аш тартыш, карын тойбогон оор абалды жон териси менен тартып жаткан курайш эли, аргасыз, ачкалыктын зардарынан пайгамбарга кат жазууну эп көрүшөт. Каттын кыскача мазмуну мына мындай:

«Биздин өтө кыйын абалыбызды түшүнүп, туугандарыңа боор ачып, ырайым кылат деген чоң үмүттөбүз…

Бирок сен биз менен алаканы үзүп койдуң. Аталарыбызды кылыч менен өлтүргөнүң аз келгенсип, эми балдарыбызды ачкачылыктан кыргың келип турат окшойт.

Усалдын уулу Сумама бизге Йамамадан келүүчү азыктарга бүт тыюу салган, азыр биздин абалыбыз аябай оор. Эгер бизге эң керектүү азык-түлүктү өткөрүүнү зарыл деп билсең, анда ага кат жаз…».

Алланын элчиси катты алары менен Сумамага Мекке менен болгон мурунку алаканы кайра жөнгө салуу тууралуу кат жазат. Сумама пайгамбардын буйругун аткарат.

* * *

Усалдын уулу Сумама өмүрүнүн акыркы көз ирмемине чейин өзүнүн динине кызмат өтөп, пайгамбардын ишеничинен чыккан эмес. Алланын элчиси көз жумган соң, элдер топ-тобу менен динден чыгып, Бану Ханифа уруусунан чыккан «жалганчы Мусайлама» аттуу жалганчы пайгамбардын артынан ээрчий баштайт. Ошол мезгилде Сумама элине чыгып кайрылуу жасайт:

– Эй, Бану Ханифа, бул жарыгы жок караңгы иштен сактангыла. Аллага ант берем! Жалганчы пайгамбарды ээрчигендерди аябай чоң азап, ал эми ага каршы күрөшкөндөрдү аябай чоң сыноо күтүп жатканы тууралуу Алла Таала эскерткен…

Бир аз демденип туруп, мындай деп кошумчалайт:

– Эй, Бану Ханифанын эли, бир эле мезгилде эки пайгамбардын келүүсү мүмкүн эмес. Чындыгында, Мухаммад – Алланын элчиси, андан кийин бир дагы пайгамбар келбейт…

Андан соң курандан аят окуйт:

«Ха Мим. Китеп түшүүсү – Ызаттуу, Даанышман Алладан.

(Ал) күнөөлөрдү кечирүүчү, тообону кабыл кылуучу, жазалоодо күчтүү жана жоомарттыктын ээси. Андан башка кудай жок. Кайтуу – (тек гана) Ага.